Παρασκευή, 26 Μαρτίου 2021

ΚΥΡΙΑΚΗ Β΄ ΝΗΣΤΕΙΩΝ

111

ΑΓΙΟΣ  ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ  Ο  ΠΑΛΑΜΑΣ


O Άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς είναι ένας από τους μεγαλύτερους Πατέρες και διδασκάλους της μυστικής και νηπτικής θεολογίας και της δογματικής αλήθειας της Ορθόδοξης Εκκλησίας.

Καταγόταν από αριστοκρατική και πλούσια γενιά. Οι γονείς του προέρχονταν από την Μ. Ασία. Με την προσπέλαση όμως των Τούρκων στα Βυζαντινά εδάφη, αναγκάστηκαν να εγκαταλείψουν την πατρίδα τους και να εγκατασταθούν στην Κωνσταντινούπολη. Ο Γρηγόριος γεννήθηκε το 1296 μ.Χ. και μεγάλωσε στην αυτοκρατορική αυλή. Πολύ νωρίς, σε ηλικία μόλις επτά ετών, έμεινε ορφανός από πατέρα, αλλά παρέμεινε κάτω από την προστασία και την προσωπική επίβλεψη του αυτοκράτορα.

Όταν τελείωσε τη βασική εκπαίδευση, ο αυτοκράτορας του έδωσε τη δυνατότητα να παρακολουθήσει στο Πανεπιστήμιο φιλοσοφικές σπουδές. Εδώ ο Γρηγόριος διακρίθηκε τόσο για τη μεγάλη διάνοιά του, όσο και για τη βαθιά επιμέλεια και επίδοσή του στο φιλοσοφικό και θεολογικό χώρο. Όμως, οι επιτυχίες και τα αξιώματα δέν τον μεθούσαν. Αλλού είχε αυτός το «όμμα της ψυχής» στραμμένο. Η φλογερή αγάπη του για τον Θεό του σκίαζε τη λάμψη της κοσμικής δόξας. Έτσι σε ηλικία είκοσι ετών αναχώρησε μαζί με τα τρία αδέρφια του και εγκαταστάθηκαν στη φημισμένη Μονή, που βρισκόταν στο όρος Παπίκιο, μεταξύ Μακεδονίας και Θράκης. Η φήμη όμως των Αγιορειτών μοναχών και όσα ο ίδιος είχε από παιδί ακόμα ακούσει, από τους μοναχούς που επισκέπτονταν κατά καιρούς την Κωνσταντινούπολη, τον έφεραν γρήγορα στο ποθητό Αθωνίτικο περιβάλλον.

Στη Θεσσαλονίκη το 1326 μ.Χ., σέ ηλικία τριάντα ετών, χειροτονήθηκε ιερέας και θεμελίωσε νέο ησυχαστήριο στην περιοχή της Βέροιας. Εκεί, παρόλο που ήταν προϊστάμενος, ζούσε τελείως απομονωμένος, με μεγάλη άσκηση, προσευχή και σιωπή και έβγαινε από το κελλί του μόνο το Σάββατο και την Κυριακή, για να λειτουργήσει και να δει τους αδερφούς.

Μόλις πέντε χρόνια μπόρεσε να απολαύσει την αγαπημένη του έρημο και ησυχία. Σέρβοι επιδρομείς έφτασαν στην περιοχή και η συνοδεία του Αγίου Γρηγορίου αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το ερημητήριό της και να ξαναγυρίσει στον Άθωνα. Τώρα τον περίμεναν νέοι και ιδιόμορφοι αγώνες.

Κάποιος Έλληνας από την Καλαβρία της Ιταλίας, έφτασε το 1330 μ.Χ. στην Κωνσταντινούπολη και επιδόθηκε στη διδασκαλία της φιλοσοφίας και της Λογικής. Ήταν ο γνωστός Βαρλαάμ, στον οποίο μάλιστα ο Ιωάννης ο Καντακουζηνός, που είχε το αξίωμα του «μεγάλου Δομέστικου» (πρωθυπουργού), εμπιστεύτηκε μια έδρα του αυτοκρατορικού Πανεπιστημίου και αυτό συνετέλεσε στο να γίνει ο Βαρλαάμ περισσότερο γνωστός στον κύκλο των γραμμάτων.

Ο σκοπός και το έργο του Βαρλαάμ, όπως αργότερα αποδείχτηκε, δεν ήταν τυχαία. Όταν το 1333-34 ο Πάπας έστειλε δύο Δομηνικανούς θεολόγους για να προετοιμάσουν το διάλογο για την ένωση των Εκκλησιών, ο Βαρλαάμ ανέλαβε να εκπροσωπήσει την ορθόδοξη Εκκλησία. Και ναι μεν διακήρυττε πάντοτε την ορθοδοξία του, αλλά δεν αντέδρασε καθόλου στη θέση των Ρωμαιοκαθολικών περί της «εκπορεύσεως του Αγίου Πνεύματος και εκ του Υιού». Βασιζόμενος στα κείμενα του Αγίου Διονυσίου του Αρεοπαγίτου, παρερμήνευσε τον αποφατισμό της ορθόδοξης θεολογίας με την σκέψη ότι, εφόσον ο Θεός είναι το «επέκεινα», δεν μπορεί ο άνθρωπος να οδηγηθεί στη θεοπτία. Σ᾽ αυτό το σημείο άρχισε η αντιδικία του με τους ορθόδοξους μοναχούς, των οποίων ο Βαρλαάμ περιγέλασε τη νηπτική τακτική και τη μέθοδο της καθάρσεως του νου διά της νοεράς προσευχής, ονομάζοντάς τους «ομφαλοσκόπους».

Ο Άγιος Γρηγόριος δεν μπορούσε να σιωπήσει. Από το ερημητήριο του Αγίου Σάββα και αργότερα από τη Θεσσαλονίκη συνέταξε τις περίφημες Τριάδες, για την υπεράσπιση του ησυχασμού. Τα κείμενα αυτά κατοχυρώνουν, για πρώτη φορά θα λέγαμε, τη θεολογία του ησυχασμού. Η ευκαιρία που δόθηκε με την αιρετική θέση και πρόκληση του Βαρλαάμ, έδωσε τη δυνατότητα στην ορθόδοξη θεολογία να προσδιορίσει την έννοια και το νόημα του ησυχασμού και ακόμα τη σχέση του με τα βασικά δόγματα, για την πτώση του ανθρώπου, τη Σάρκωση του Θεού Λόγου και την απολυτρωτική χάρη των Μυστηρίων.

Ο Γρηγόριος στη συνέχεια ξεκαθαρίζει το θέμα της θεωρίας του Ακτίστου Φωτός. Ο Θεός, λέει, δέν είναι δυνατόν να κατανοηθεί από τον άνθρωπο, ως προς την ουσία Του. Μπορεί όμως να αποκαλυφθεί και ο άνθρωπος να κοινωνήσει μαζί Του, «διά των θείων ενεργειών». Με τη θέση αυτή, η οποία περιγράφηκε και εκφράστηκε δογματικά πρώτα από τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά, έκλεισε το πολυσύνθετο θέμα της θέας του Ακτίστου Φωτός και της γνώσεως του Θεού.

Το 1341 μ.Χ. η Σύνοδος στην Κωνσταντινούπολη καταδίκασε τον Βαρλαάμ και έτσι τελείωσε η πρώτη φάση της ησυχαστικής έριδας, η οποία είχε τρία βασικά αντικείμενα: α) Την εκπόρευση του Αγίου Πνεύματος, β) Τη γνώση του Θεού και γ) Τη θέα του Ακτίστου Φωτός.

Η επόμενη φάση των «ησυχαστικών ερίδων» αρχίζει το 1341 μ.Χ. και τελειώνει το 1347 μ.χ. Αντιμέτωπο αυτή τη φορά είχε τον Ακίνδυνο. Ο Ακίνδυνος ήταν μοναχός Βουλγαρικής καταγωγής και παλιός μαθητής του Αγίου Γρηγορίου στόν Άθωνα. Αρχικά ο Ακίνδυνος στάθηκε από πλευράς θεολογικής μεταξύ των απόψεων του Βαρλαάμ και του Παλαμά. Αργότερα κράτησε δική του θέση συντηρητική και εξωτερικά παραδοσιακή. Η βάση της όμως ήταν μια απόλυτα αιρετική παρέκκληση από το ορθόδοξο δόγμα και την εκκλησιαστική παράδοση.

Δυστυχώς οι απόψεις του Ακινδύνου υπερίσχυσαν και ο Παλαμας απομακρύνθηκε και εξορίστηκε σε κάποια Μονή του Βοσπόρου. Από εκεί τον μετέφερναν από Μονή σε Μονή και τέλος τον έκλεισαν στις φυλακές των ανακτόρων. Παράλληλα το 1346 η Σύνοδος τον απέκοψε από την Εκκλησιαστική κοινωνία, ως αιρετικό.

Από τις φυλακές ο Άγιος Γρηγόριος έγραψε πολλές επιστολές και τους αντιρρητικούς λόγους κατά του Ακινδύνου. Το 1346 μ.Χ., ύστερα από επέμβαση της βασιλομήτορας Άννας, ελευθερώθηκε. Εδώ έκλεισε και η δεύτερη φάση των ησυχαστικών ερίδων, που τόσο ταλαιπώρησαν την Εκκλησία, αλλά και που έδωσαν την ευκαιρία να εκφραστεί για μιά ακόμη φορά η ορθή πίστη της Εκκλησίας.

Τον ίδιο χρόνο ο Άγιος Γρηγόριος εκλέχθηκε επίσκοπος Θεσσαλονίκης, αλλά εξαιτίας πολιτικών αναταραχών δεν μπόρεσε να εγκατασταθεί στην έδρα του, και παρέμεινε για ένα διάστημα μεταξύ Αγίου Όρους και Κωνσταντινουπόλεως. Όταν όμως ο Ιωάννης Καντακουζηνός κατέλαβε τη Θεσσαλονίκη, εγκαταστάθηκε και ο Άγιος Γρηγόριος κοντά στό ποίμνιό του.

Στη Θεσσαλονίκη ο Παλαμάς αντιμετώπισε ένα νέο ρεύμα δοξασιών, με επικεφαλής κάποιον Γρηγορά, μαθητή του Ακινδύνου. Δύο όμως αλλεπάλληλες Σύνοδοι το 1351-52, καταδίκασαν το Γρηγορά, πριν ακόμα να του δοθεί η ευκαιρία να διαταράξει εκ νέου με τις δοξασίες του την ειρήνη της Εκκλησίας.

Στην προσπάθειά του να μεσολαβήσει μεταξύ δύο πολιτικών αντιπάλων και να ειρηνεύσει την πολιτική κατάσταση για το καλό και της Πολιτείας και της Εκκλησίας, έπεσε στα χέρια των Τούρκων, έξω από την νήσο Τένεδο. Τα χρόνια που ακολούθησαν του πρόσθεσαν πολλούς κόπους και ταλαιπωρίες, αλλά προσπάθησε να εκμεταλλευτεί «τα δεσμά» του, προσεγγίζοντας τους Τούρκους και προετοιμάζοντας την Κατήχηση και την είσοδό τους στην Εκκλησία. Το 1355 ελευθερώθηκε και ξαναγύρισε στη Θεσσαλονίκη, όπου και πέθανε το 1359 μ. Χ.

Η Εκκλησία, αναγνωρίζοντας στο πρόσωπό του ένα γνήσιο τέκνο της και αυτόν που εξέφρασε θεωρητικά και δίδαξε πρακτικά ότι το δόγμα και η παράδοση δεν είναι στεγανά και η πίστη δεν είναι, από πλευράς θεολογικής τοποθετήσεως, μια απλή και άκαμπτη «επανάληψη των γνωστών», αλλά είναι ένας διαρκής χείμαρρος που ρέει ακατάπαυστα μέσα στην Εκκλησία και τη ζωογονεί, τον ανακήρυξε άγιο (1368 μ.Χ.) και έχει αφιερώσει στη μνήμη του τη Β' Κυριακή των Νηστειών.

Το έργο του

Το συγγραφικό έργο του Αγίου Γρηγορίου υπήρξε πολύ μεγάλο και σε όγκο και σε βάθος. Η θεολογία του δεν ξεκινάει από φιλοσοφικές έννοιες, αλλά από την προσωπική εμπειρία. Αυτό δεν υπονοεί καμιά απολυτοποίηση της γνώσεως, αντίθετα τονίζει ότι η θεολογία και η πίστη δεν έχουν βάση τη γνώση που πηγάζει από την αίσθηση, αλλά βασίζονται στη γνώση που ξεκινάει και τρέφεται με τη διόραση. Μ᾽ άλλα λόγια η μελέτη των όντων μόνο δέν οδηγεί στη θεογνωσία, αλλά η θεγνωσία γεννιέται στην ψυχή από τον Ίδιο τον Θεό, που «αυτοαποκαλύπτεται», κοινωνεί με τον άνθρωπο και του διδάσκει την «άνωθεν σοφία».

Στα συγγράμματα του Αγίου Γρηγορίου διδάσκεται καθαρά και επίμονα η διάκριση μεταξύ της ουσίας και των ενεργειών του Θεού. Η ουσία του Θεού είναι «αυθύπαρκτος, αυτοπάτωρ και ακατάληπτος», ενώ οι ενέργειες είναι «ενυπόστατα στοιχεία» που κοινωνούν με τον άνθρωπο.

Ο άνθρωπος είναι συγκεφαλαίωση της κτίσεως, που υποδουλώθηκε όμως σ᾽ αυτή μετά την πτώση του. Με το βάπτισμα «εκβάλλεται» ο Σατανάς από την ψυχή και την πολεμάει πλέον «εκ των έξω». Γι᾽ αυτό, ως βασικές προϋποθέσεις για την ανακαίνιση του ανθρώπου, θεωρεί το βάπτισμα και τη Θ. Ευχαριστία. Η Θ. Ευχαριστία μαζί με τη βίωση της μετανοίας και της ασκήσεως οδηγούν στη «μέθεξι» του Θεού και κάνουν τον άνθρωπο «εν τω Χριστώ άναρχον και ατελεύτητον». Αυτό δεν είναι φιλοσοφική θεώρηση, αλλά πραγματικότητα, την οποία βίωσαν, κατά κάποιο τρόπο, απόλυτα η Υπεραγία Θεοτόκος και ο Τίμιος Πρόδρομος, οι οποίοι αποτελούν πλέον και τα αρχέτυπα όσων επιθυμούν να αγιαστούν και να ζήσουν αιώνια.

Ο συγγραφικός πλούτος, που κληροδότησε στην Ορθόδοξη Εκκλησία ο Άγιος Γρηγόριος, είναι ανεκτίμητος. Δίκαια ο υμνογράφος του τον αποκαλεί «λύρα του Πνεύματος». Έζησε με την καθοδήγηση του Αγίου Πνεύματος, τράφηκε από το Άκτιστο Φως και άφησε την εμπειρία του στην Εκκλησία, ως οδηγητική στήλη στη «ζοφερά νύχτα του παρόντος αιώνος».

Πηγή: www.faneromenihol.gr

Πέμπτη, 18 Μαρτίου 2021

ΚΥΡΙΑΚΗ Α΄ ΝΗΣΤΕΙΩΝ - ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ

  ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗΣ ΟΡΘΟΔΟΞΙΑΣ

 https://www.imkby.com/

8 Triodio Orthodoxias

 

Η σημερινή Κυριακή, αγαπητοί μου αδελφοί, είναι αφιερωμένη από την Αγία μας Εκκλησία στην Ορθόδοξη πίστη και τη ζωή. Είναι μια εορτή που θυμίζει σε όλους μας τη δυναμική παρουσία της Ορθοδόξου Πίστεως και ζωής μέσα στον κόσμο. Θυμόμαστε τους αγώνες της. Τιμάμε τους ήρωες της. Συγχρόνως όμως προβληματιζόμαστε για το παρόν και οραματιζόμαστε το μέλλον μας. Επαναβεβαιώνουμε την εμπιστοσύνη μας σε αυτήν. Εξετάζουμε την συνεπεία μας στις αρχές της.  Aναλαμβάνουμε  αγώνα για τη διάδοση των αρχών της.

Για αυτό σήμερα ο λόγος μας θα είναι αφιερωμένος στην Αγία Ορθοδοξία στο χρέος μας απέναντι της και στην προσφορά της στον σύγχρονο κόσμο.

  1. Η Ορθοδοξία έχει μια ιστορική διαδρομή είκοσι αιώνων. Κατά την διάρκεια αυτών ποδηγέτησε λαούς, κατηύθυνε έθνη και κατήυγασε - ελάμπρυνε και εκόσμησε την πνευματική ζωή του πολιτισμένου κόσμου. Αντιμετώπισε κάθε είδους δυσχέρειες και διήλθε διά « πυρὸς καὶ σιδήρου » . Πάντοτε υπήρξε η πίστη συμπαραστάτης εκείνων οι οποίοι την ακολουθούσαν ή κατέφευγαν σε αυτή. Την εκπροσώπησαν άντρες και γυναίκες ήθους, αγωνιστές της Αρετής και της πνευματικής ελευθερίας. Εκπροσωπήθηκε από φωτισμένες διάνοιες αλλά και απλούς ανθρώπους. Αυτοί όλοι που σήμερα έρχονται στο προσκήνιο και στη λειτουργική μνήμη της Εκκλησίας μας την μετεβίβασαν διά μέσου των αιώνων από γενεά σε γενεά ,την ερμήνευσαν, την δίδαξαν σαν τη μόνη κρυστάλλινη αλήθεια της ζωής. Πολλοί την πολέμησαν, την κατεδίωξαν. Υπέστη επιθέσεις και δέχθηκε διώξεις. Δεν την φόβισαν. Δεν την τρομοκράτησαν. Δεν κατόρθωσαν να ανακόψουν τη δυναμική και ανακαινιστική  πορεία της. Πολλοί πάλι  αποπειράθηκαν να την παρερμηνεύσουν. Και σήμερα επικρατεί η ίδια εικόνα. Δεν πτοείται όμως, διότι αποτελεί την αλήθεια σε όλες της τις εκφράσεις. Υψιπετεί στο δόγμα, αλλά πεζοπορεί στον ακανθώδη δρόμο της Αρετής. Μετέχει του καθημερινού πνευματικού βίου και των αναγκών του ποιμνίου της  υπό καθεστώτα ελευθερίας, αδιαφορίας, ή και καταδυναστεύσεως. Προς αυτήν προσβλέπουν πολλοί, ατενίζοντες το φέγγος της πνευματικής υποστάσεως της και καθοδηγούμενοι από αυτό. Ήδη βρισκόμαστε στο λυκόφως του απερχόμενου αιώνος των τραγικών εμπειριών και ατενίζουμε το λυκαυγές του επερχόμενου αιώνος των υποσχέσεων, των Ελπίδων, των προσδοκιών, αλλά και της αβεβαιότητας η οποία πηγάζει από τα ανθρώπινα πάθη, και του άγχους που προέρχεται από ακοές  ολοκληρωτικών καταστροφών και πυρηνικών ολοκαυτωμάτων. Η ανθρωπότητα εισερχόμενη σε ένα νέο αιώνα θα συνοδεύεται από τα ίδια προβλήματα που την απασχολούν και σήμερα χωρίς να αποκλείεται και η δημιουργία άλλων, δεδομένου ότι, εκτός του κινδύνου από την πυρηνική ενέργεια  βρισκόμαστε ενώπιον μιας νέας βιομηχανικής Επαναστάσεως με πολλαπλές επιπτώσεις.
  2. Θα πρέπει, ως δείγμα αυτοκριτικής αναλύσεως να παραδεχθεί κανείς ότι οι ορθόδοξοι παρά το γεγονός, ότι κατέχουν στην Ορθοδοξία την πληρότητα της αλήθειας, ίσως δεν επιστεγάζουν την πραγματικότητα αυτή με το περιεχόμενο του δικού τους βίου, τόσο οι κληρικοί όσο και οι λαϊκοί. Αυτή η συνέπεια μας στις αρχές της Ορθοδόξου Πίστεως είναι και η ευθύνη μας, το χρέος μας έναντι της αλήθειας την οποία εκπροσωπεί και διακηρύσσει. Δεν είναι μικρό το θρησκευτικό και ηθικό χάος γύρω μας, το οποίο προέρχεται από το γεγονός ότι η ζωή της πλειονότητος των ορθοδόξων δεν συμβαδίζει με την Ορθόδοξη πίστη μας. Και έτσι κατέχουμε « τὴν ἀλήθεια ἐν ἀδικία »(Ρωμ.α΄18). Να απαριθμήσουμε τα δεινά τα οποία λυμαίνονται τον ορθόδοξο κόσμο; Δεν ωφελούσε σε τίποτα. « ἴασιν οἱ μεμνημένοι ». Εκείνο που είναι απαραίτητο και ωφελεί όλους μας είναι ο καθένας μας να κάνει το καθήκον του, το οποίο επιτακτικό προβάλλεται σε όλους μας : να προσέξουμε την Ορθοδοξία μας. Ας τακτοποιήσουμε τη ζωή μας , τα « ἐν τῷ οἴκω μας », ή ας αγαπήσουμε την ευπρέπεια της Αγίας μας Εκκλησίας. Ας απαλλάξουμε την εκκλησιαστική και πνευματική μας ζωή από τα μιάσματα του κόσμου. Ας επιδιώξει , κάθε ορθόδοξος οπουδήποτε της γης και αν ευρίσκεται , να αποκτήσει συνείδηση της ανεκτίμητου αξία την οποία περικλείει η Ορθοδοξία. Τότε η Ορθοδοξία θα ανακύψει με όλη  την απαστράπτουσα, θείο φως μεγαλοπρέπειά της. Η δε δυναμική πορεία της διά μέσου των αιώνων θα συνεχιστεί με το λυτρωτικό για το νέο άνθρωπο κύρος της.
  3. Η Ορθοδοξία ,έχοντας το δικό της δοκιμασμένο κριτήριο ηθικής και βιοθεωρίας, καλεί τον σημερινό και τον αυριανό άνθρωπο να κάνει χρήση αυτού επιλέγοντας την πορεία του και θέτοντας τα νέα επιτεύγματα μόνο στη δημιουργική υπηρεσία της ανθρωπότητας. Έτσι και η συλλογική πορεία της ανθρωπότητας θα κατευθύνεται από την ελεύθερη βούληση του ανθρώπου από ψηλά και όχι από κέντρα σκοπιμότητος, απειλής και καταδυναστεύσεως.

            Η Ορθοδοξία, στις δεκαετίες που έρχονται και στο νέον αιώνα που ανέτειλε πριν από λίγα χρόνια μέσα στην αχλύ ενός ταλαιπωρημένου κόσμου θα αγωνιστεί για την πνευματική ανόρθωση του ανθρώπου για τη διαφύλαξη των αιωνίων αρχών της. Ο ρόλος της Ορθοδοξίας σήμερα και αύριο είναι να κρατά ανόθευτη την αλήθεια να την κηρύσσει  « πάση τὴ  κτίσει  »,  να δίνει μια συνεχή και ζωντανή μαρτυρία αγάπης, Ελπίδος και βεβαιότητος. Η ορθοδοξία δεν είναι ένα επεισόδιο στην ιστορία, του οποίου κάθε χρόνο εορτάζουμε την επέτειο. Η  Ορθοδοξία για τους ορθόδοξους είναι ιερή παρακαταθήκη η οποία απαιτεί συνέχεια, σταθερότητα και παγκοσμιότητα. Οι ορθόδοξοι στοχεύουμε στην προσφορά της συνδρομής για τη συνύπαρξη των ανθρώπων και των λαών « ἐν εἰρήνη καὶ ἐλευθερία  » και για τη συνένωση τους μέσα σε μια κοινότητα Ορθοδόξου Πίστεως, ή οποία αποτελεί τη συμφιλίωση της ανθρωπότητας με τον Τριαδικό Θεό.

            Στο σύγχρονο και αυριανό κόσμο η Ορθοδοξία έχει μια ξεχωριστή, ιδιάζουσα, πρωτόβουλη, πρωτοποριακή και υπεύθυνη αποστολή. Η  ορθοδοξία  ατενίζει το μέλλον. Είναι έτοιμη για την αναμέτρηση της στο χώρο της αλήθειας και των αξιών . Όσοι αρνούνται και την αλήθεια και τις αξίες οραματίζονται το χάος. Οι ορθόδοξοι πορεύονται στο δρόμο τους με απεριόριστη αγάπη για τους άλλους ακόμα και για εκείνους που τους εχθρεύονται, αλλά και με πίστη, ελπίδα, αισιοδοξία και θάρρος. Κλήρος και λαός αποτελούν μια δύναμη μέσα στο έθνος, η οποία κάτω από ειδικές συνθήκες συνταράσσει.

            Ίσως χρειαστεί να αισθανθούμε σύντομα το ρίγος του παλμού του αγώνα. Κάθε πρόκληση αναπτερώνει το φρόνημα του ορθόδοξου λαού. Κάθε απειλή θεριεύει την πίστη του. Κάθε διωγμός τον καλεί στις επάλξεις ενωμένο για τη νικηφόρα έκβαση της μάχης εναντίον του κακού και της αδικίας ,της φθοράς, και της βεβηλώσεως, του θράσους και του σκότους.

 Οι πολέμιοι της Εκκλησίας θα πρέπει να γνωρίζουν ότι

 Ο ΙΗΣΟΥΣ ΧΡΙΣΤΟΣ ΝΙΚΑ ΝΥΝ ΚΑΙ ΑΕΙ

ΚΑΙ ΕΙΣ ΤΟΥΣ ΑΙΩΝΑΣ ΤΩΝ ΑΙΩΝΩΝ.

Τετάρτη, 10 Μαρτίου 2021

ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗΣ ΤΥΡΙΝΗΣ




Αποτέλεσμα εικόνας για ΚΥΡΙΑΚΗ ΤΗΣ ΤΥΡΙΝΗΣ 
Η μεγάλη προσδοκία 
της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.

Ασφαλώς δεν θα αδικούσαμε την αλήθεια, αν λέ­γαμε ότι αυτό πού ως κοινή εσωτερική κατάσταση συμπυκνωμένη αυτή τη στιγμή κυριαρχεί στις ψυχές μας είναι η μεγάλη προσδοκία της Μεγάλης Τεσσαρακοστής. Υπάρχει μπροστά μας μια ολόκληρη περίοδος γεμάτη από πνευματικές προκλήσεις και ευκαιρίες πού ή αξιοποίηση τους αποτε­λεί ανάγκη τής ψυχής μας. Όλοι κατανοούμε πόση ανάγκη έχουμε να ανε­βούμε λίγο πρτα πάνω, κάπως να αλλάξει ή ζωή μα, να μεταμορφωθεί και να μπολιασθεί από τη χάρη του θεού με έναν τρόπο αισθητό και ουσιαστικά αποτελεσματικό. Υπάρχει μέσα στην ψυχή του καθενός και εγκαταστημένος  ό πόθος και ή θεία και ιερή προσδοκία για κάτι ανώτε­ρο, για κάτι αλλιώτικο, για κάτι πνευματικότερο και ουσιαστικότερο στη ζωή μας.
Βρισκόμαστε, λοιπόν, στα πρόθυρα ακριβώς αυτής     της ευλογημένη περιόδου πού είναι ή πιο όμορφη περίοδο τού έτους, ή πιο κατανυκτική, ή πιο πλούσια σέ πνευματικές αφορμές και ευκαιρίες. Ήδη ή λειτουργική ατμόσφαιρα τη έχει γίνει κατανυκτικότερη εξωτερικά: πέφτει ό φωτισμό, σκουραί­νουν τα χρώματα, μαζεύεται ο καθένας μας περισσότερο μέσα του. Αλλάζει και ο χαρακτήρα των ακολουθιών: οι γνωστές καθημερινές θείες Λειτουργίες έχουν δώσει τη θέση του στις έκτακτες Λειτουργίες των Προηγιασμένων Δώρων, κάθε Τετάρτη και Παρασκευή. Επιπλέον, υπάρχουν οι Κατανυκτικοί Εσπερινοί, οι Χαιρετισμοί, τα Μεγάλα Απόδειπνα, ό Μέγα Κανών, ο ιδιάζων χαρακτήρας τη καθεμιά από τις εορτές πού έχουμε μπροστά μας κ.ο.κ. Και όλα αυτά τα δένει ή αυστηρή νηστεία, πού απο­τελεί τη σφραγίδα τη ταυτότητα αυτής τής περιόδου.
Πώς λοιπόν θα μπορούσαμε αυτή τη στιγμή να βοηθήσουμε λίγο την ψυχή μας, πού είναι δύσκαμπτη και κλειστή, κάπως να ανοίξει, να γίνει πιο ευέλικτη, πιο ευκίνητη περί τα πνευματικά, και να μπορέσει να θέσει σε εφαρμογή αυτό που έχει ως όνειρο, ως πόθο και ως προσδοκία, ώστε να διευκολυνθεί η είσοδος της  χάριτος και την ευλογία του θεού και να φανερωθεί κάποιο αποτέλεσμα στη ζωή μας. Πολλά θα μπορούσε κάνει να πει. Ας σταθούμε όμως απόψε σέ τέσσερα βασικά χαρακτηρι­στικά, τα όποια προκύπτουν μέσα από την Κυριακή αυτή τής Τυροφάγου και αναδύο­νται μέσα από το περιεχόμενο των τροπαρίων που ακούσα­με σήμερα το πρωί και τώρα το βράδυ στον Κατανυκτικό Εσπερινό.
Το πρώτο στοιχείο είναι ό αγώνας. Χρειάζεται η ψυχή μας μια απόφαση για αγώνα, για έξοδο από τη χαλάρωση και την ευκολία, για εντονότε­ρη προσπάθεια, για άσκηση. Να κάνει κάνει ό,τι μπορεί, λίγο παραπάνω απ' όσο νο­μίζει ότι μπορεί. Να τεντώ­σει τις δυνατότητές του πέρα από τα γνωστά όρια του. Να μπορέσει να στοχεύσει στο τί ακριβώς χρειάζεται η ψυχή του. Έλεγε το πρωί ένα τροπά­ριο στους Αίνους: «Το στάδιο των αρετών ηνέωκται». Ανα­φέρεται σε ένα στάδιο αρετών και αγώνων που ήδη έχει ανοί­ξει και προτρέπει όποιον θέλει, χωρίς αναστολές, να εισέλθει: «οι βουλόμενοι αθλήσαι εισέλθετε». Και παρακάτω χρησιμοποιείται η λέξη «αντιμαχησόμεθα», που εκφράζει το μαχητικό φρόνημα με το όποιο πρέπει να ανταποδώσουμε τις επιθέσεις πού δεχόμαστε, για να μπορέσουμε, όπως λέγει στη συνέχεια, οπλισμένοι με τα όπλα των αρετών να προχωρήσουμε νικηφόρα σέ αυτό τον αγώνα. Ο όπλισμτων ημερών έχει ώ θώρακα την προσευχή, ως περικεφαλαία την ελε­ημοσύνη, ως μάχαιρα τη νηστεία. Ο υμνογράφος χρησιμοποιεί πολεμική διάλεκτο, η οποία δεν οφείλεται σε φιλολογική συγκυρία ή φραστικό τέχνασμα, άλλα στο ότι στοχεύει νά περιγράψει τό αγωνιστικό φρόνημα μέ τό όποιο κάθε πιστό καλείται να ριχθεί στο στάδιο της Μεγάλης Τεσσαρακοστής.
Είναι πολύ σημαντικό κάθε μέρα, κάθε λεπτό να μπο­ρεί ο καθένας μας να τοποθετείται ενώπιον του θεού και να εξομολογείται, διακρίνοντας στο βάθος τής ψυχής του τα ελαττώματα, τις αδυναμίες, τα πάθη εναντίον των οποίων και πρέπει να αγωνισθεί. Έλεγε πάλι ένα τροπά­ριο ότι καλή είναι ή νηστεία των «βρωμάτων», δηλαδή των τροφών, άλλα «νηστεία αληθή η των κακών αλλο­τρίωσα», πράγμα που σημαίνει ότι, παράλληλα με τον αγώνα της νηστείας, πρέπει να κάνουμε και τον ουσια­στικότερο αγώνα εναντίον των παθών μας. Και έχουμε όλοι μας πάθη ! Πάθη κρυμμένα, πάθη τα οποία δεν θέ­λουμε να ομολογούμε ούτε στον εαυτό μας, πάθη κι αδυναμίες πού βασανίζουν την ψυχή μα και πού την κρατούν δέσμια, απαγορεύοντάς της να απελευθερωθεί και να πετάξει λίγο πιο ψηλά από τον κόσμο στον όποιο βρίσκεται.
Το πρώτο λοιπόν στοιχείο στο οποίο μας καλεί η Εκκλη­σία είναι να εντοπίσουμε την αδυναμία μας και με τη συ­νεργία και βοήθεια των πνευ­ματικών μας, μέσα στις στιγμές της ησυχίας μας, να διακρίνει ό καθένας μα το δικό του πάθος -όχι του διπλανού του από το οποίο θέλει ό ίδιας να απαλ­λαγεί, άλλα τη δική του αδυ­ναμία, τη δική του δουλεία, τη δική του αμαρτία, αυτή που και στον εαυτό του ακόμη αρνείται να ομολογήσει.
Η ευκαιρία της νηστείας είναι μεγάλη. Δι' αυτής, η Εκκλησία μας εισάγει σε έναν αγώνα εναντίον της φύσεως μας, διότι έχουμε όλοι την τάση της λαιμαργίας, έχουμε όλοι ορμές εσωτερικές που εκφράζονται με το σώμα μας. Πολύ βαθιά φυτευμένες, πού πραγματικό παγιδεύουν τη βούληση, παραλύουν ιοί θέληση και πνίγουν την ελευθερία μας. Αυτός είναι ο Λόγος που η νηστεία είναι τόσο καλά ριζωμένη στη ζωή, την παράδοση και την εμπειρία της Εκκλησίας μας. Να Λοιπόν μια καλή ευκαιρία να αρχίσουμε τον αγώνα αυτής τη περιόδου από τη νηστεία, από κάτι πού είναι ίσως εξωτερικό, είναι όμως και τόσο σημαντικό.
Το δεύτερο στοιχείο στο οποίο θα έπρεπε να στα­θούμε μπορούμε να το δανεισθούμε από τη λέξη πού προσδιορίζει τον Εσπερινό τής Συγχωρήσεως. Αυτό πού ζητάει η Εκκλησία από μας είναι ή διπλή συγχώρηση: μετους αδελφούς μας και με τον θεό.
Τί θα πει συγχώρηση; Συγχώρηση θα πείνα ανοίξουμε την πόρτα της ψυχής μας για να φιλοξενηθεί στον χώρο της ο συνάνθρωπμας, ο γείτονας μας, ο συγγενής μας, η γυναίκα ή ό άντρας μας, τα παιδιά μας, τα αδέλφια μας, οι συνάνθρωποι μας όποιος μας περιβάλλει και όποιος ενδεχομένως μάς δημιουργεί κάποια δυσκολία στη σχέ­ση μας μαζί του. Είναι τόσο δύσκολο πολλές φορές να έχουμε την αρχοντιά να ζητήσουμε οι ίδιοι συγγνώμη! Η να έχουμε το θάρρος να δεχθούμε την αίτηση τής συγγνώμης από τον άλλο και να διαγράψουμε αυτό πού μάς χωρίζει, αυτό πού μας πικραίνει, αυτό πού μας κάνει όχι μόνο να μη νιώθουμε τον διπλανό μας ως αδελφό, αλλά να μην τον νιώθουμε καν ως πλησίον.
«Συχώρεση»· αυτό το «συν» σημαίνει «μαζί». Τον αγώνα αυτόν πρέπει να τον κάνουμε, όπως μας λέει ή Εκκλησία μας, μέσα από μια ζωή συμφιλίωσης -κι εδώ υπάρχει το «συν»-. Η συγχώρηση οδηγεί στη συμφιλίωση, η συμφιλίωση στη συναδέλφωση, η συνα­δέλφωση στη συμπόρευση, στη συνάθληση, και τέλος, σ' αυτό πού ό Απόστολος Παύλος περιγράφει, στην ευλογημένη κατάσταση του να γίνουμε σύμψυχοι, «το εν φρονούντες» (Φιλ. 2, 2), «εν μια" ψυχή συναθλούντες» (Φιλ. 1, 27)· να είμαστε ενω­μένοι σαν μία ψυχή, με ένα κοινό φρόνημα, ενωμένοι στο πρόσωπο ιού θεού και τής αγάπης που Αυτός δίδαξε και ενέπνευσε σ' εμάς. Τί ωραίες λέξεις! «Συγχώρηση», «συμφιλίωση», «συναδέλφωση», «συμπόρευση», «συνάθληση», και η κατάσταση του να είμαστε «σύμψυχοι», ομόφρονες και, ακόμη περισσότερο, ομόψυχοι, με μία ψυχή, ενωμένοι στο όνομα τού Χριστού.
Υπάρχει όμως και μία άλλη κλίμακα εξαγιασμού και σωτηρία ή οποία προκύπτει από μία άλλη συγχώρηση, τη συγχώρεση μας από τον θεόή μετάνοια που έλεγαν τα τροπάρια. Πόσα δεν έχουμε κάνει πού μας απομακρύ­νουν από Αυτόν! Πόσα δεν έχουμε κάνει πού μας κάνουν δύσκολη την αίσθηση τής παρουσίας Του στη ζωή μας! Εμείς φταίμε πού δημιουργούμε την ομίχλη των παθών μας και των αδυναμιών μας. Μα λείπει ή αρχοντιά και ή ελευθερία της ομολογίας της αμαρτίας μας.
Οι ευαγγελικές περικοπές των τριών τελευταίων Κυριακών, η πρώτη του Τελώνου και Φαρισαίου, η δεύτερη του Ασώτου και η τρίτη της Κρίσεως, έχουν μεταξύ του ένα κοινό σημείο: παρουσιάζουν την αμαρτία ως αμαρτία ενώπιον του Θεού. Βλέπουμε τον Τελώνη να πηγαίνει στον ναό για να ζητήσει συγγνώμη και να απευθύνεται στον θεό λέγοντας: «ο Θειλάσθητι μοι τω αμαρτωλό» (Λουκ. 18, 13).Ενώ ο Τελώνης αμάρτησε έναντι των συνανθρώπων του, συγχώρηση ζητάει πρωτίστως από τόν θεό στον χώρο του ναού.
Αλλά και ο Άσωτος: «ήμαρτον εις τον ουρανόν και ενώπιον Σου και ουκέτι ειμί άξιος κληθήναι υιός Σου» (Λουκ. 1ς, 21), λέει προς τον πατέρα του - ο πρώτος έναντι του όποιου αμάρτησα δεν είσαι εσύ, ο πατέρας μου, που κατασπατάλη­σα την περιουσία σου, άλλα είναι ο θεός του οποίου κατέστρεψα την εικόνα, λέρωσα και σπί­λωσα την τίμια εικόνα με την οποία περιποι­ήθηκε την ύπαρξη και την υπόσταση μου.
Και στην τρίτη πα­ραβολή, την παραβολή τής Κρίσεως, βλέπουμε ο ίδιος ο θεός να λέει: «Επείνασα και ουκ εδώκατέ μοι φαγείν, εδίψησα και ουκ εποτίσατέ με» (Μτ. 2ς, 42) -αυτό πού δεν κάνατε στον συνάνθρωπο σας δεν το κάνατε σε μένα- αυτό πρόσωπο του αδελφού είμαι εγώ, άρα η αμαρτία σας είναι αμαρτία που ανάγεται σε έμενα.
Και οι δικές μας αμαρτίες, αγαπητοί μου αδελφοί, που έχουν ως βάση τους τον εγωισμό και τη φιλαυτία, τη φιληδονία, τη φιλοϋλία, τη φιλαργυρία, τον υλισμό, την πνευματική μας μυωπία, είναι αμαρτίες εσωτερικές, αμαρτίες που τις ζούμε μέσα μας και μας τρώνε τα σωθικά. Είναι αμαρτίες πού καταστρέφουν και καταβροχθίζουν τις σχέσεις μας με τους συνανθρώπους και τους αδελφούς μας. Αποτελούν όλες μαζί της μία αμαρτία πού διαπράττουμε ενώπιον του Θεού, ο όποιος μάς έβαλε τη σφραγίδα της εικόνας Του και μας έδωσε τη δυνατότητα να φθάσουμε με τη χάρη Του στην ομοίωσή Του. Κι εμείς αμαυρώσαμε και το κατ' εικόνα και το καθ' ομοίωσιν. Έτσι, ζούμε σ' αύτη τη ζωώδη κατάσταση της καθημερινότητάς μας. Δεν μεταμορφώνεται ο εαυτό μας, δεν αναγεννάται, δεν ζει κάπως πιο πνευματικά, δεν λειτουργεί ως συγγενή τού αληθινού θεού.
Στεκόμαστε λοιπόν ενώπιον του θεού και ζητούμε αυτή τη δεύτερη συγχώρηση. Αφού συμφιλιωθούμε με τους αδελφούς μας, με τους διπλανούς μας, και αισθαν­θούμε λιγάκι ότι γκρεμίζονται τα τείχη που μας χωρίζουν, προχωρούμε στην άλλη συμφιλίωση, τη συμφιλίωση με το πρόσωπο του θεού και Πατέρα μας. Αυτή η συμφι­λίωση, αυτή η συγχώ­ρηση βάζει τον θεό στον χώρο της ψυχής μας. Έτσι, αρχίζουν να εμφανίζονται τα αποτυ­πώματα της κεκαλυμμένης αλήθειας Του μέσα στην καρδιά μα, να εκφράζονται οι εσω­τερικοί, οι πνευματικοί «αλάλητοι στεναγμοί» της παρουσίας Του. Έτσι, εισέρχεται η χάρις Του, κοινωνείται ή θεία φύση Του και καθίστα­ται ορατό το πρόσωπο Του.
Υπάρχουν άλλα δύο «συν» της «συν-χώρησης». Λέγεται στο βιβλίο τού Δευτερονομίου (και περιγράφεται αναλυτικά από τον άγιο Νικόδημο) πως σέ αυτό τον αγώνα που κάνουμε ζητούμε και έχουμε ανάγκη από τη συμπα­ράσταση του ίδιου του θεού. Η δική μας αίτηση συγγνώμης από Αυτόν Τον καθιστά «συνεκπολεμούντα» (πρβλ. Δευτ. 1, 3) μαζί μα, τού επιτρέπει Αυτός να πολεμά για εμάς και να φέρνει σε πέρα τον δικό μας αγώνα.
Κι ακόμη παραπάνω, έχουμε ανάγκη να γινόμαστε «συμπορευόμενοι» με Αυτόν. Όχι να συμπορεύεται ο θεός στον δικό μας αγώνα -αυτό είναι το προηγούμενο- άλλα να συμπορευόμαστε εμείς στη δική Του πορεία και οδό. Το βράδυ της Κυριακής των Βαΐων θα ψάλουμε: «Δεύτε ουν και ημείς κεκαθαρμέναις διανοίαις συμπορευθώμεν Αυτώ και συσταυρωθώμεν και νεκρωθώμεν δι' Αυτόν ταις τού βίου ηδοναίς». Αυτή η συγχώρηση πού θα ζητήσουμε από τον θεό θα μα δώσει μεν την αίσθηση ότι στον αγώνα μα και στην πορεία μας είναι και Αυτός συνοδοιπόρος, ταυτόχρονα όμως θα μας οδηγήσει και στο να μπορέσουμε κι εμείς να πορευθούμε τη δική Του οδό· να συσταυρωθούμε, να ζήσουμε το πάθος Του, για να μπορέσουμε να συζήσουμε μαζί Του και να συναντηθούμε.
Τί ευλογημένη που είναι η συγχώρηση! Πόσο, όμως, δύσκολα βγαίνει από την ψυχή μας μερικές φορές. Είμαι σίγουρος ότι κι εγώ έχω πικράνει κάποιους, είδα μερικούς ανάμεσα σας. Ελπίζω να ήρθαν για να με συγχωρέσουν, να κατανοήσουν το γιατί έκανα αυτό πού έκανα. Ενδεχομένως και κάποιοι έχουν πικράνει κάποιους άλλους ή έμενα ή εσάς. Τί ωραίο πράγμα φεύγοντάς σήμερα από την Εκκλησία να μπορέ­σουμε να ζήσουμε ότι δεν υπάρχουν τείχη ανά­μεσα μας.
Οι άλλοι δεν είναι κακοί, είναι αδελ­φοί μας. Δεν είναι εχθροί και εμπόδια στην πορεία μας, άλλα ευλογημένες ευκαιρίες στον αγώνα μας. Εκτός από τον αγώ­να και τη συγχώρηση, υπάρχει και ένα τρίτο στοιχείο πού προσδιορί­ζει τον χαρακτήρα αυτής της ευλογημένης περιό­δου ης Μεγάλη Τεσσαρακοστής, για το οποίο σήμερα θα μιλήσουμε πιο συνοπτικά. Είναι το στοιχείο της χαράς. Ξε­κινούμε την προετοιμα­σία μας για το Πάσχα με διάθεση αγωνιστική. Ξεκινούμε με την επι­θυμία τη συμφιλίωση με τους αδελφούς και τη συγχώρηση με τον θεό. Ο αγώνας όμως και η συγχώρηση δεν μπορούν να τελεσφορήσουν αν η καρδιά μας διατηρεί τη μιζέρια και την κακομοιριά της, να δεν κυριαρχείται από μεγάλη και εσωτερική χαρά.
«Τον της Νηστείας καιρόν, φαιδρώς απαρξώμεθα, προς αγώνας πνευματικούς εαυτούς υποβάλλοντες», λέγει το τροπάριο αυτό, τον αγώνα με χαρά να τον ξε­κινήσουμε. Σε άλλο δε σημείο έλεγε: «Έλαμψεν ή χάρις σου Κύριε, έλαμψεν ο φωτισμός των ψυχών ημών», έφθασε η λάμψη και ο φωτισμός Του στην ψυχή μας. Γι' αυτό προτρεπόμαστε να είμαστε «πνευματικώς εναγαλλιώμενοι» -γεμάτοι εσωτερική και πνευματική χαρά- και έτσι να ξεκινήσουμε. Άλλα και τα τροπάρια της επόμενης εβδομάδας υπογραμμίζουν την ανάγκη να διεξαγάγου­με αυτό τον αγώνα και να διεξέλθουμε την πορεία αυτή τής Μεγάλης Τεσσαρακοστής χαρούμενα, δοξολογικά, ελπιδοφόρα.
Θα κλείσουμε με ένα τέταρτο γνώρισμα της Τεσσαρακοστής: τον στόχο της Αναστάσεως. Έλεγε ένα τροπάριο: «αξιωθείημεν κατιδείν το Άγιον Πάσχα». Τα τροπάρια σήμερα, από την πρώτη μέρα, μιλούν για το τέλος τής περιόδου, για το Πάσχα. Ένα άλλο έλεγε να «καταντήσωμεν» στην Ανάσταση τού Χριστού, να φθάσουμε δηλαδή ευλογημένα στο τέλος και στον στόχο μα, πού είναι ό εορτασμός της Αναστάσεως του Χριστού- όχι ασφαλώς με εξωτερικούς μόνο τρόπους άλλα κυρίως με πνευματικούς, να επιτρέψουμε στον εαυτό μας να ζήσει αύτη τη χαρά και τη δόξα του Αναστάντος Χρίστου.
Έχουμε μπροστά μας μια εκπληκτική ευκαιρία, με μοναδικές αφορμές και με όμορφές δυνατότητες, για να μπορέσει ό καθένα μας να ξεκι­νήσει φιλότιμα και όσο πιο έντονα μπορεί αυτό τον αγώνα τής νηστεία των «βρωμάτων», των τροφών, άλλα και τη νηστεία των παθών, να συγχωρεθούμε μεταξύ μας και να συμφιλιω­θούμε, να μη θεωρούμε ότι ό άλλος είναι αυτός πού χρησιμοποιεί ο διάβολος εναντίον μας, άλλα ότι είναι, ακόμη και με τα ελαττώματα του, αυτός που φέρνει ο θεός στον δρόμο και στην πορεία μας. Και έτσι αγκαλιασμένοι, ενωμένοι και σύμψυχοι, αφού ζητήσου­με και τη συγγνώμη του Θεού, να φθάσουμε γεμάτοι χαρά στον στόχο μα, πού είναι ή βίωση της ευλογίας της Αναστάσεως.
Σας εύχομαι, αγαπητοί μου αδελφοί, ο θεός πράγματι να είναι παρών αυτές τις μέρες στη ζωή μα -στη ζωή όλων! Να συνεκπολεμεί μαζί μα και να φέρνει εις πέρας τον αγώνα μας. Και καθώς θα περνάνε οι εβδομάδες και θα πλησιάζουμε «εγγύτερον ή ότε επιστεύσαμεν», από τότε ξεκινήσαμε τον αγώνα μας προς τη Βασιλεία του Θεού, να νιώθουμε ήδη την αύρα της παρουσίας του Αναστάντος Χρίστου στη ζωή μας.
Καλή και Ευλογημένη Τεσσαρακοστή!   
Από ιό βιβλίο Από ιό καθ' ημέραν στο καθ' ομοίωσιν». εκδ. Εν πλω.