ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΚΑΙ ΑΓ. ΓΡΗΓΟΡΙΟΣ Ο ΠΑΛΑΜΑΣ

Η σημερινή εορτή του εν αγίοις πατρός ημών Γρηγορίου του Παλαμά, της B' Κυριακής των Νηστειών, ο οποίος έζησε σε κρίσιμη ιστορική περίοδο (1296-1359), δίνει αφορμή να σκεφθούμε ότι η διδασκαλία του είναι αρκετά επίκαιρη, αφού ο 14ος αιώνας έχει πολλές ομοιότητες με την εποχή μας. Φυσικά η διδασκαλία του δεν είναι δική του εφεύρεση, αφού την ταραχώδη εκείνη εποχή εξέφρασε τη διδασκαλία της Ορθοδόξου Εκκλησίας.

Ακριβώς εκείνη την εποχή εμφανίστηκαν τρεις φοβεροί εχθροί, οι οποίοι εποφθαλμιούσαν τα εδάφη της Ρωμαίικης Αυτοκρατορίας, επεδίωκαν δε και την αλλοίωση της πολιτιστικής της ζωής.

Ο πρώτος κίνδυνος προερχόταν από τη Δύση και εκφραζόταν από το φιλόσοφο Βαρλαάμ ο οποίος βρισκόταν σε αντίθεση με την όλη Ορθόδοξη Παράδοση. Πράγματι, η θεολογία του ήταν ιδεαλιστική και δυιστική, αφού ξεχώριζε την ψυχή από το σώμα, και υποτιμούσε το δεύτερο.

Ο δεύτερος κίνδυνος προερχόταν από τους Οθωμανούς. Τα τέλη του 13ου αιώνος μια ορδή των Σελτζούκων Τούρκων, απέκτησε ως αρχηγό τον Οσμάν, ο οποίος υπήρξε ο ιδρυτής της δυναστείας των Οθωμανών, στους οποίους έδωσε το όνομά του και άρχισε να καταλαμβάνει τις επαρχίες της Μικράς Ασίας. Κατά την εποχή του αγ. Γρηγορίου Παλαμά και συγκεκριμένα το 1354 μ.Χ., για πρώτη φορά οι Οθωμανοί εισήλθαν στη Θράκη, καταλαμβάνοντας την Καλλίπολη. Τότε συλλαμβάνεται και ο ίδιος και παρέμεινε περίπου ένα χρόνο αιχμάλωτος.

Ο τρίτος κίνδυνος προερχόταν από τους Σλάβους και συγκεκριμένα από τον Στέφανο Δουσάν, ο οποίος είχε καταλάβει ολόκληρη τη Μακεδονία, εκτός από τη Θεσσαλονίκη, καθώς επίσης την Ήπειρο, Θεσσαλία και μέρος της Στερεάς Ελλάδος. Ο σκοπός  ήταν η κατάληψη του θρόνου της Κωνσταντινούπολης, για να γίνει ο διάδοχος των Ρωμαίων –Ρωμιών-Βυζαντινών- Αυτοκρατόρων..

Η ύπαρξη των τριών αυτών παραγόντων συνοδευόταν και από παράλληλα πολιτιστικά και θρησκευτικά ρεύματα. Κυρίως επικρατούσε ένας ηθικισμός αποξενωμένος από τα υπαρξιακά προβλήματα του ανθρώπου, μια ευδαιμονία και ένας ανατολικός μυστικισμός.

Σε όλους αυτούς τους κινδύνους ο άγιος Γρηγόριος ο Παλαμάς αντέταξε μια ρωμαλέα θεολογία. Ομίλησε για την ένωση κτιστού και ακτίστου, υπογράμμισε σοβαρά ανθρωπολογικά ζητήματα. Επίσης η κοινωνική του διδασκαλία ήταν περίφημη. Πέρα από αυτά ο άγ. Γρηγόριος ο Παλαμάς ως παραδοσιακός Ρωμιός αρνήθηκε να συμπράξει με τους εχθρούς της Ρωμιοσύνης και παρουσίασε όλη την ουσία της Ορθοδόξου Παραδόσεως. Έτσι και ο ίδιος συνετέλεσε στη θωράκιση του Γένους μας, αλλά και στην άνθηση που παρατηρήθηκε τον 14ο αιώνα. Είναι χαρακτηριστικό ότι ο διάσημος βυζαντινολόγος Στηβεν Ράνσιμαν γράφει ότι «οι ημέρες των Παλαιολόγων, όταν το Βυζάντιο αργά αλλά αναπόφευκτα πέθαινε, ήταν, σε αντίθεση με την γενική παρακμή, η λαμπροτέρα περίοδος της βυζαντινής παιδείας». (ιδέες σεβ. Μητ/λίτου Ναυπάκτου κ Ιεροθέου)

Αγαπητοί Χριστιανοί.

Και σήμερα θυμόμαστε το άνομα του Αγίου Γρηγορίου του Παλαμά, ενὸς από τοις μεγάλους Αγίους της Ορθοδοξίας, ο οποίος διακήρυξε, μέσα από την εμπειρία των ασκητών και όλων των πιστών, άτι η χάρη του Θεού δεν είναι ένα κτιστά Δώρο – είναι ο ίδιος ο Θεάς που μας ενώνει με τον εαυτό Του ώστε να μας διαπνέει η παρουσία Του, ώστε σταδιακά, εάν μονάχα τον δεχτούμε, αν Του ανοιχτούμε, να γίνουμε διάφανοι ή τουλάχιστον σχεδόν διάφανοι στο φως Του, ώστε να γίνουμε αρχικά και ολοένα πιο πολύ μέτοχοι της Θεϊκής Του φύσης. (Antony Bloom) Έτσι ο Αγ. Γρηγόριος ο Παλαμάς με τη ζωή του και τη δράση του δίκαια κέρδισε τη σημερινή ημέρα, ημέρα της εορτής του η οποία και θεωρείται η συνέχεια της προηγούμενης Κυριακής που είναι και η επίσημη ημέρα της εορτής της Ορθοδοξίας.

Δυο πράγματα λοιπόν  είναι ανάγκη να σχολιάσουμε τούτη τη στιγμή.

Η Ορθοδοξία, κατά πρώτον, δεν είναι ένα κομμάτι του Χριστιανισμού. Είναι ο αλη­θινός Χριστιανισμός, χωρίς αλλοιώσεις και παραχαράξεις. Αν τα αλλά χριστιανικά δόγματα διατηρούν μέχρι σήμερα μια επιφά­νεια, εμείς κρατούμε για 2000 χρόνια την καρδιά, το ύψος και το βάθος, το πλάτος και το μήκος της αλήθειας και της σωτηρίας. Ορθοδοξία είναι η ορθή πίστη και η ορθή λατρεία του Θεού. Ορθοδοξία είναι ο ανόθευτος Χρι­στιανισμός. Ορθοδοξία είναι η αληθινή Εκκλησία πού ίδρυσε και συντηρεί ό Χριστός σαν ζύμη του κόσμου.

Γι’ αυτό και, όταν λέμε «Ορθόδοξος Χριστιανός», είναι ο ίδιο πράγμα με το να πούμε απλά "Χριστιανός".

Όμως, αυτό που το λέμε θεωρητικά, δυστυχώς δεν το νιώθουμε οι περισσότεροι. Δεν μας αγγίζει στην ψυχή. Δεν το συναντούμε σαν κάτι ιδιαίτερο στη ζωή και τα λό­για μας.

Ίσως και να έχουμε την απατηλή εντύπωση ότι "Χριστιανός" είναι ό άνθρωπος πού, είτε υποκρίνεται με τους μεγάλους σταυρούς, είτε είναι ξεκομμένος από τη ζωή. Γι’ αυτό και προτιμούμε να πιστεύουμε στο Θεό με το δικό μας τρόπο, χωρίς καθόλου να είμαστε «η πόλις η επάνω όρους κειμένη».

Λέμε: "εγώ πιστεύω"· αλλά δεν εκκλησιαζόμαστε. Λέμε "εγώ τον έχω τον Θεό μέσα μου"· αλλά παραδίπλα, εκεί μέσα μας, φωλιάζουν χίλιες δυο κακίες και αμαρτίες χωρίς συναίσθηση. Λέμε καθαρή καρδιά αλλά από καθαρότητα… πέρα βρέχει! Τι συμβαίνει, λοιπόν;  Μήπως αγνοούμε τι είναι χριστιανοσύνη;

Σήμερα, πηγαίνουμε στην Εκκλησία και στα Μοναστήρια, δυστυχώς όμως ως θρησκευόμενοι επισκέπτες. Ανάβουμε κεριά και λαμπάδες, μα ως εκεί εξαντλούμε το χριστιανικό μας καθήκον. Εκ­κλησιαζόμαστε για λίγη ώρα στις μεγάλες γιορτές, αλλά εθιμοτυπικά και για το …καλό. Η θρησκευτικότητα φαίνεται να είναι αναπτυγμένη, φοράμε σταυρούς και κομποσχοίνια, η πίστη στο Θεό είναι της μόδας· από την άλλη όμως δεν έχουμε την ελάχιστη διάθεση να θυσιάσουμε και κάτι απ’ τον εαυτό μας· να βγούμε απ’ τη μακαριότητα μας. Προχωράμε μέχρις εκεί που δεν μας κοστίζει τίποτε! Η θρησκευτικότητα μας έχει επιφάνεια, αλλά της λείπει το βάθος, ο συγκλονισμός, η ολοκληρωτική πίστη στο Χριστό.

Ως άτομα έχουμε εκκοσμικεύσει πολλά πράγματα στο "Χριστιανι­σμό" μας. Έχουμε αποκηρύξει την άσκη­ση της προσευχής και της νηστείας· έχουμε περιορίσει την συχνότητα του εκκλησιασμού έ­χουμε απεμπολήσει την σωφροσύνη και την αγνότητα· έχουμε περικόψει την μελέτη της Αγίας Γραφής και των  Αγίων. Πως κωδικοποιούνται όλα αυτά; Ορθοδοξολογία και σε καμιά περίπτωση ορθοπραξία.

Το δεύτερο που θέλουμε να σχολιάσουμε.

Δεν ήταν «κάποτε», οι πολέμιοι της Εκκλη­σίας. Υπάρχουν τόσοι και τόσοι που με τις ποικιλόχρωμες και ιδιόμορφες απόψεις και διδασκαλίες τους, τις δήθεν "προοδευτι­κές", προσπάθησαν και προσπαθούν να ροκανίσουν τον κορμό της και τώρα. Λίγα χρόνια πριν, με τη δύναμη της εξουσίας και του νόμου, γκρέμι­ζαν Ναούς, έκαιαν εικόνες, έκλειναν διά της βίας τα στόματα των Χριστιανών! Σήμερα μέσα από τις στήλες των εφημερίδων, τις σελίδες των βιβλίων, τα μικρόφωνα των ραδιοφώνων και τις κάμερες και των τηλεοπτικών συνεργείων, μιλούν για το θάνατο του Θεού, του Θεού που δυστυχώς αυτοί, αν όχι καθόλου, μόνο ελάχιστα γνωρίζουν.

Όμως! Ας αφήσουμε να απαντήσει σ’ όλους αυτούς ένας Άγιος! Ένας μεγάλος Άγιος. Ιωάννης ο Χρυσόστομος:

«Είναι πολλά τα κύματα και φοβερή η τρικυμία· αλλά δεν φοβόμαστε μην καταποντιστούμε· διότι στεκόμαστε πάνω στο βράχο. Ας λυσσομανά η θά­λασσα, δεν μπορεί να διάλυση το βράχο. Ας υψώνονται τα κύματα, δεν θα βουλιάξουν το καράβι του Ιησού..... Δεν μπορείς να διάλυσης την Εκκλησία του Θεού. Την πολεμάς, χωρίς όμως και να μπορείς να την βλάψεις. Την κάνεις πιο έν­δοξη, ενώ εσύ καταστρέφεσαι. Είναι σκληρό να κλωτσάς μυτερά καρφιά. Δεν χαλάς τα καρφιά, τα πόδια σου ματώνεις. Έτσι και τα κύματα δεν διαλύουν τον βράχο, αλλά τα ίδια διαλύονται σε αφρούς. Τίποτα πιο δυνατό από την Εκκλησία, άνθρωπε. Σταμάτα τον πόλεμο, για να μη καταστραφείς. Μην πολεμάς τον ουρανό. Αν πολεμάς άνθρωπο ή νίκησες ή νικήθηκες. Αν όμως πολε­μάς την Εκκλησία είναι αδύνατον να νικήσεις. Διότι είναι πιο ισχυρός από όλους. …

Η ΟΡΘΟΔΟΞΙΑ ΣΗΜΕΡΑ

Η αγία αυτή ημέρα είναι ξεχωριστή, διότι παρά το κατανυκτικό κλίμα της Μεγάλης Τεσσαρακοστής, εορτάζει λαμπρά η Ορθοδοξία μας, η αληθινή Εκκλησία του Χριστού. Ποιούμε ανάμνηση του κορυφαίου γεγονότος της εκκλησιαστικής μας ιστορίας, της αναστηλώσεως των ιερών εικόνων, το οποίο συνέβη το 843 μ.Χ. στο Βυζάντιο, χάρις στην αποφασιστική συμβολή της βασιλίσσης και μετέπειτα αγίας Θεοδώρας, συζύγου του αυτοκράτορα Θεοφίλου.

Οι Πατέρες όρισαν να εορτάζεται ο θρίαμβος του ορθοδόξου δόγματος, ο θρίαμβος της Ορθοδοξίας, την πρώτη Κυριακή των Νηστειών για να δείξει στους πιστούς πως ο πνευματικός μας αγώνας θα πρέπει να συνδυάζεται με την ορθή πίστη για να είναι πραγματικά αποτελεσματικός. Νηστεία και ασκητική ζωή έχουν και άλλες αιρέσεις ή θρησκείες, και μάλιστα με πολύ αυστηρότερους κανόνες άσκησης. Όμως αυτό δε σημαίνει ότι μπορούν αυτοί οι άνθρωποι να σωθούν και να ενωθούν με το Θεό. Η σωτηρία είναι συνώνυμη με την αλήθεια, αντίθετα η πλάνη και το ψεύδος οδηγούν σε αδιέξοδα και εν τέλει στην απώλεια.

Τα ίδια ακριβώς πρέπει να πούμε και για κάθε αγώνα μας, γιατί η διαμόρφωση της ταυτότητας του ανθρώπινου προσώπου συνδέεται άμεσα με την αναζήτηση του νοήματος της ζωής του. Και ό,τι προάγει τη ζωή… ή ό,τι σημαίνει καλή αλλοίωση της ζωής, καθώς λέμε, είναι πολιτισμός, είναι ορθοπραξία.

«Το μεγάλο πρόβλημα της σημερινής Ορθοδοξίας είναι ο συνδυασμός της παραδόσεως με τη ζωντανή παρουσία της στον σύγχρονο κόσμο. Η Ορθοδοξία είναι από τη φύση της παραδοσιακή στη νοοτροπία της. Αλλά η σωστή έννοια της παραδόσεως δεν είναι η μουσειακή απολίθωση. Σήμερα η Ορθοδοξία τιμά ιδιαίτερα τους πατέρες της Εκκλησίας. Αλλά οι πατέρες βρίσκονταν σε διαρκή και σοβαρό διάλογο με την εποχή τους. Γνώριζαν καλά όλα τα φιλοσοφικά ρεύματα των χρόνων τους και κατόρθωσαν με μια θαυμαστή δημιουργικότητα να μεταμορφώσουν ολόκληρο τον πολιτισμό της αρχαιότητας. Ο άνθρωπος, συνειδητοποιώντας τον χώρο, τον χρόνο, τον τόπο, τον δρόμο και τον τρόπο που του χαρίζονται, προσανατολίζεται στην πραγματικότητα και αγωνίζεται για τη διαφύλαξη της αλήθειας των πραγμάτων. Αυτός είναι και ο ρόλος της Ορθοδοξίας, καθώς σημειώνεται ότι «Ορθοδοξία εστίν αψευδής περί Θεού και κτίσεως υπόληψις…». (Αναστάσιος Σιναΐτης). Μητροπολίτη Περγάμου κ. Ιωάννη Ζηζιούλα

Αδελφοί μου!

Στους μεταμοντέρνους καιρούς καταγράφεται τρομερό έλλειμμα πραγματικότητας. Μόνο η ιστορία, μπορεί να θέσει το πρόσωπο ενώπιον των ευθυνών του. Και το βλέπουμε ξεκάθαρα σήμερα αυτό. Ο Μητροπολίτης Μεσογαίας και Λαυρεωτικής Νικόλαος σημειώνει σε πρόσφατο βιβλίο του.

«Εποχή κοσμογονικών αλλαγών! Πρωτοφανείς μετακινήσεις λαών, «συνοχή εθνών εν απορία», απρόβλεπτες χρηματοοικονομικές αλλαγές, άλωση τής καθημερινότητας από την επιδρομή τής ψηφιακής τεχνολογίας, αλλοίωση τής διαχρονικής βιολογικής τάξης τής ανθρώπινης ζωής και ραγδαία κλιματική αλλαγή, γενικευμένη τεχνολογική κυριαρχία, αιφνιδιαστική εμφάνιση νέων ηθών, ξένης συμπεριφοράς, άλλης λογικής, εντελώς ασυνήθιστης ηθικής. Όλα αυτά σε παγκόσμια κλίμακα. Ιστορικοί λαοί εξαφανίζονται, πανάρχαιοι πολιτισμοί καταστρέφονται, διαχρονικές άξιες και παραδόσεις απορροφώντας, κάθε μορφή πίστης στον Θεό λυσσαλέα πολεμείται από την ανεξέλεγκτη μανία του καινούργιου και του αυτοδιαφημιζόμενου ως σύγχρονου.

Όπλα αυτής της νέας τάξης πραγμάτων, τής κυριαρχίας της Νέας Εποχής, ή αμφισβήτηση, η αθεΐα, η ασέβεια. Το μεγάλο θύμα αυτής τής επίθεσης ό άνθρωπος και ό πολιτισμός του. Κυρίως ό νέος άνθρωπος πού μεγαλώνει και εκπαιδεύεται με το σύστημα μιας παιδείας άχρωμης, εντελώς επίπεδης, χωρίς πνεύμα, χωρίς ουσία, δίχως αξίες, στερημένης οραμάτων, τόσο διαφορετικής από τα παραδεδομένα. Ιδίως στην πατρίδα μας. Οι νέοι αυτοί πού αδιαπραγμάτευτα διψούν για αλήθεια, δυστυχώς ανυποψίαστοι ρουφούν το ψέμα και ζουν μαζί του. Όλοι κινδυνεύουμε να ζούμε με ψέματα. Μόνο με ψέματα...

Η αλήθεια σχετικοποιήθηκε από την πολυδιαφημιζόμενη πολυπολιτισμικότητα, έχασε την ουσία και την αξιοπιστία της και στο τέλος κατάντησε περίβλημα του ψέματος και περίγελος του. Με αυτό πλέον συμμαχούμε, αυτό θέλουμε, αυτό πιστεύουμε, με αυτό ζούμε. Ποτέ το ψέμα δεν είχε τόσο θράσος, τόση δύναμη, τέτοια διάδοση, τόση έκταση, τέτοια κυριαρχία. Αυτή είναι ή πραγματική κρίση».

Αδελφοί μου! Μεγαλώσαμε με ένα πολιτισμό εμποτισμένο με το γνήσιο αρχαιοελληνικό πνεύμα και την παράδοση της Ορθοδοξίας. Το ήθος των Ελλήνων υπεισέρχεται στη ζωή της Εκκλησίας και ζωή της εκκλησίας διαμορφώνει το ήθος των Ελλήνων. Η δύναμη της ψυχής και η μαχητικότητα για την ελευθερία είναι γνωρίσματα του ελληνισμού. Είναι το νήμα που συνδέει τους Έλληνες από την εποχή των μηδικών πολέμων μέχρι σήμερα. Το πάθος του Έλληνα για ελευθερία και το χριστιανικό αίτημα της τελείωσης μέσω του σωστού προσανατολισμού συνάδουν.

Ό,τι ήταν για τον τότε κόσμο των πατέρων της Εκκλησίας η ελληνική φιλοσοφία, ένας κόσμος δηλαδή με τον οποίο έπρεπε να διαλεχθούν και να τον μεταμορφώσουν, είναι για τη σημερινή Ορθοδοξία ο καλπάζων τεχνικός πολιτισμός της εποχής μας. Η σημερινή οικουμένη κυριαρχείται από τα επιτεύγματα του δυτικού πολιτισμού, τα οποία εκτείνονται από τις κατακτήσεις της τεχνολογίας μέχρι τα άγχη της μοναξιάς και της αποπροσωποποιήσεως των ανθρώπων, που εκφράζει τόσο τραγικά η σύγχρονη τεχνική σε όλες τις μορφές της. Σ’ αυτό τον κόσμο σκύβει η σύγχρονη Ορθοδοξία με στοχασμό και ευαισθησία, για να μεταμορφώσει τις σύγχρονες φιλοσοφίες και ιδεολογίες, και να περισώσει το πρόσωπο και την ελευθερία του από τη δίνη του ευδαιμονισμού. Μητροπολίτη Περγάμου κ. Ιωάννη Ζηζιούλα

Η ζωή του χριστιανού μέσα στο εκκλησιαστικό σώμα είναι μια συνεχή αποκατάσταση του υγιούς τρόπου ζωής, η οποία πραγματώνεται δυναμικά σε μια προοδευτική πορεία, όπου ο ανθρώπινος αγώνας θεωρείται αναγκαίος.

Και η Ορθοδοξία έχει πολλές δυνάμεις για ένα τέτοιο εγχείρημα. Κρυμμένες στη λειτουργική και την ασκητική εμπειρία της Ορθοδοξίας οι δυνάμεις αυτές, μπορούν να ελευθερωθούν και να διαλεχθούν δημιουργικά με τον σύγχρονο πολιτισμό, για να τον μεταμορφώσουν. Η Ορθοδοξία αποτελεί την ελπίδα του κόσμου στη σημερινή κρίσιμη εποχή. Θα ήταν κρίμα να την αποκλείσουμε από τη ζωή μας και να μην ανταποκριθούμε στη κλήση αυτή, που είναι  κλήση έκτακτης ανάγκης.

ΑΣΩΤΟΣ ΚΑΙ ΤΕΛΩΝΗΣ

Αδελφοί μου! Ο άνθρωπος που συναισθάνεται τις αμαρτίες του, έχει πολλές ελπίδες. Έχει την ελπίδα να βρει το δρόμο της μετάνοιας όπως έκαμε ο άσωτος και να ζητήσει το Θείον έλεος, όπως ο Τελώνης και να βρει τελικά τη σωτηρία. Όταν όμως ο άνθρωπος φτάσει στο σημείο να θεωρεί τον εαυτό του δίκαιο, ευσεβή και άγιο ή και να θεωρείται έτσι από τους άλλους, τότε είναι αδύνατον να μετανοήσει και να ζητήσει το έλεος του Θεού. Πώς είναι δυνατόν να αναζητήσουμε γιατρό σαν δεν πιστέψουμε ότι είμαστε άρρωστοι έστω κι αν βλέπουμε τον εαυτό μας να καταρρέει κάτω από το βάρος της αρρώστιας; Πώς είναι δυνατό να αναζητήσουμε τη μετάνοια σαν δεν συνειδητοποιήσουμε ότι είμαστε αμαρτωλοί; Και δεν είναι αδελφοί μου, πραγματική βλασφημία, δεν είναι ο φαρισαϊσμός στην πράξη αυτός ο ισχυρισμός; Ρωτά ο Ιώβ «τις γαρ καθαρός έσται από ρύπου»; και απαντά ο ίδιος με βεβαιότητα «αλλ' ουδείς, εάν και μια ημέρα ο βίος αυτού επί της γης» (ι δ' 4-5). Δηλαδή, ποιός άνθρωπος δεν είναι αμαρτωλός; Αλλά κανένας δεν είναι αναμάρτητος έστω κι αν ζήσει για μια μέρα μόνο στη γη. «Πολλά πταίομεν άπαντες» αδελφοί μου κατά τον αδελφόθεον Ιάκωβον (Ιακ. γ'2). Η συνειδητοποίηση της αμαρτωλότητας μας είναι η αρχή της μετάνοιας και της σωτηρίας μας. Διαφορετικά θα ήταν, κατά τον Ευαγγελιστή Ιωάννη, μεγάλη πλάνη να ισχυριστούμε ότι δεν έχουμε αμαρτίες. «Εάν είπωμεν ότι αμαρτίαν ουκ έχομεν, πλανώμεν και η αλήθεια ουκ έστιν εν ημίν» (Α' Ιωάνν. α'θ).

Δυο  τύπους ανθρώπων μας βλέπουμε και πάλι σήμερα μπροστά μας, όπως και την περασμένη Κυριακή, αγαπητοί Χριστιανοί! Την Κυριακή που μας πέρασε, την πρώτη Κυριακή του Τριωδίου,  ο Τελώνης και ο Φαρισαίος· σήμερα οι δύο γιοι.  Δυο κατηγορίες ανθρώπων που μοιάζουν αφάνταστα μεταξύ τους. Κοινό τους γνώρισμα, η αμαρτωλότητα. Υπάρχει όμως και μια μεγάλη διαφορά. Η μεν αμαρτία του Τελώνη και του άσωτου είναι φανερή· η δε αμαρτία όμως του Φαρισαίου και του μεγαλύτερου γιου, θεωρείται είτε ανύπαρκτη είτε ακόμα και σαν αρετή. Και εδώ ακριβώς βρίσκεται ο μεγαλύτερος κίνδυνος. Το να νομίσει ο άνθρωπος ότι είναι τέλειος και αναμάρτητος και ότι μόνον οι άλλοι είναι αμαρτωλοί.

Αγαπητοί Χριστιανοί! Αμαρτωλός ο Τελώνης, φανερά αμαρτωλός και ο άσωτος. Αμαρτωλός όμως και ο Φαρισαίος όπως αμαρτωλός και ο μεγαλύτερος γιος της σημερινής παραβολής. Απαραίτητη για τούτο η μετάνοια όλων. Τι γίνεται όμως; Τελώνης και Άσωτος αισθάνονται την κατάσταση τους. Γνωρίζουν τη θέση τους. Αναγνωρίζουν ποιοι είναι. Και  των δυο μεγάλη  η αναξιότητα τους και αδιαμφισβήτητη, «βοώσα», η αμαρτία τους. Φαρισαίος όμως και μεγαλύτερος γιος, ζουν στο δικό τους κόσμο. Των τελείων τέλειοι. Καλλίτεροι και πιο πάνω από όλους Ακόμα και ο Θεός τους έχει υποχρέωση. Μα μέσα τους σιγοβράζει η εμπάθεια και η κακία, καταστάσεις που οδηγούν στη διαφθορά και την ψυχική διαστροφή.

Πολλές φορές πολλοί τελώνες, πολλοί άσωτοι και αμαρτωλοί, που είναι φανερά καταδικασμένοι στη συνείδηση των ανθρώπων, όταν μεσολαβήσει η μετάνοια, βρίσκουν τη σωτηρία και προηγούνται των ανθρώπων που είναι φαινομενικά «ευσεβείς» και «άγιοι». Μας τονίζει ο Κύριος «αμήν λέγω υμίν ότι οι τελώναι και αι πόρναι προάγουσιν υμάς εις την βασιλείαν του Θεού» (Ματθ. κα' 31). Αντίθετα άνθρωποι που παρουσιάζονται δήθεν με υγιείς αρχές, άνθρωποι ψευτοευσεβείς, άνθρωποι που ισχυρίζονται ότι είναι υγιή μέλη της Εκκλησίας, της οικογένειας ή της κοινωνίας αντιμετωπίζουν το ενδεχόμενο να μείνουν έξω από τη βασιλεία του Θεού αν δεν εγκαταλείψουν το νοσηρό εγωισμό, που τους κάνει να θεωρούν τους εαυτούς τους τέλειους και αναμάρτητους. Μήπως αυτή την ιδέα για τον εαυτό του δεν είχε ο Φαρισαίος; Μήπως το ίδιο δεν κάμνει σήμερα και ο μεγαλύτερος γιος της παραβολής; Άσωτο και αμαρτωλό θεωρεί το μικρότερο αδελφό του και δεν το θεωρεί άξιο να συγκριθεί μαζί του. «ο υιός σου» λέει στον πατέρα του για τον άσωτο. Δεν λέει ο αδελφός μου. Φοβάται ότι η «αγιότητα» που θεωρεί αποκλειστικό του προνόμιο θα λερωθεί ή θα μοιραστεί και δεν θάχει το προνόμιο να ξεχωρίζει από τους άλλους». Θεωρεί τον εαυτό του σαν τον άνθρωπο που υπάκουε σε όλες τις πατρικές εντολές και ότι ο πατέρας έπρεπε να νοιώθει υποχρεωμένος απέναντι στο μεγαλύτερο γιο του. Άκαμπτος και εγωιστής, που δε συγκινείται από την τραγική κατάσταση του μικρότερου αδελφού του αλλά και την ολοφάνερη μετάνοια και συντριβή του. Άκαμπτος και εγωιστής που δε συγκινείται από τα θερμά παρακάλια και που αγνοεί τα γεμάτα από αγάπη έργα και λόγια του πατέρα του. Αλήθεια πώς να μη χαρεί ο πονεμένος γονιός όταν βλέπει το παιδί του, που θεωρούσε νεκρό εξαιτίας της αμαρτίας, να ξαναζεί και να γυρίζει κοντά του; Αγάπη στο αμαρτωλό παιδί που μετανοιωμένο ξαναγύρισε. Αγάπη και στο μεγαλύτερο παιδί, έστω κι αν με λόγια κα έργα τον πληγώνει.

Αδελφοί μου! Ή θρησκεία του Ιησού μας έχει μεγαλείο, ή Εκκλησία είναι ύψος θαυμαστό. Εδώ μόνο ακούγεται το «Αγαπάτε αλλήλους», εδώ πραγματώνεται το «Έλθέτω ή βασιλεία σου», βασιλεία δικαιοσύνης, αγάπης, αδελφοσύνης, ειρήνης. Άλλα δεν ωφελεί να μείνουμε μόνο σ' αυτό το θαυμασμό. Πρέπει συγχρόνως να στρέψουμε την προσοχή και κάπου άλλου. Να εξετάσουμε τον εαυτό μας, να δούμε την αθλιότητα μας, ν' αναλογιστούμε σε ποια απόσταση από το μεγαλείο αυτό βρισκόμαστε εμείς, όπως έκανε ο άσωτος. Αν το κάνουμε αυτό, θα διαπιστώσουμε την τρομακτική αντίθεση. Κι έτσι μπορεί να γεννηθεί μέσα μας η ώθηση ν' αφήσουμε τα χαμηλά, να πάρουμε ταπεινωμένοι το δρόμο της επιστροφής, και βαδίζοντας συνεχώς προς την κορυφή να βρεθούμε τέλος στην πατρική οικία και να δεχθούμε όπως ο άσωτος τον εναγκαλισμό της σωτηρίας. Παράλληλα είναι απαραίτητη και η προς τα έσω στροφή μας. Παύσαμε να εξετάζουμε τον εαυτό μας, να βλέπουμε την αθλιότητα μας. Βλέπουμε μόνο τον άλλον. Συζητούμε μόνο για τον άλλον. Κρίνουμε, κατακρίνουμε και καταδικάζουμε μόνο τον άλλον. Η  δική μας αμαρτία δεν μας ανησυχεί. Πώρωση άνευ προηγούμενου επικρατεί στις συνειδήσεις. Για αυτό λίγοι βρίσκονται στην οδό της μετανοίας, μικρό - πολύ μικρό είναι το ποίμνιο του Ιησού.

Ναι αδελφοί μου, μεγάλη είναι η αγάπη και η συγνώμη του Θεού στον κάθε άνθρωπο. Αυτό είναι το μήνυμα της σημερινής παραβολής. Η αγάπη του Θεού που αποκαθιστά με «την στολήν την πρώτην» κάθε αμαρτωλό άνθρωπο που μετανοεί ειλικρινά και επιστρέφει κοντά του. Αγάπη που θυσιάζει «τον μόσχον τον σιτευτόν», αγάπη που θυσιάζει τον ίδιον τον Υιόν Του, το Χριστό, για τη σωτηρία των αμαρτωλών. Εμείς; Ας ξαναγυρίσουμε κοντά Του για να αισθανθούμε αυτή την αγάπη Του. Η δεύτερη Κυριακή του Τριωδίου μας το φωνάζει καθαρά. Οι μετανοιωμένοι άσωτοι θα γίνουν δεκτοί στη βασιλεία Του. Αντίθετα οι εγωιστές και φθονεροί θα μείνουν έξω από αυτή έστω κι αν δεν υπήρξαν άσωτοι κι ακόλαστοι.

ΚΑΙ ΠΑΛΙΝ ΜΕΤΑΝΟΙΑ

 Όταν έμαθαν οι πολυάριθμοι ασκητές στο βουνό του Μ. Αντωνίου πως ο αββάς  Σισώης ήταν στα τελευταία του, μαζεύτηκαν στη καλύβα του να πάρουν την ευχή του. Η εκτίμηση τους γι' αυτόν δεν είχε όρια. Τον έλεγαν "διαμάντι της ερήμου" και πολύ δίκαια. Όλη του η μακρόχρονη ζωή ήταν ένας αγώνας για την αγιότητα, που τώρα στο θάνατο του έλαμψε σ' όλη της την πληρότητα.

          Στη σεβάσμια μορφή του είχε χαραχθεί μια έκφραση ευτυχίας. Σαν ένιωσε γύρω του τους συνασκητές του, τους αδελφούς του ,τους συντρόφους του στον "καλόν αγώνα", που τώρα αυτός νικητής άγγιζε στο τέρμα του, τα χείλη του σάλεψαν, κάτι θέλησε να πει…. Όλοι δακρυσμένοι περίμεναν ν' ακούσουν τα τελευταία λόγια ενός μεγάλου αγίου ,να τα φυλάξουν σαν παρακαταθήκη ιερή.

          …Σε μια στιγμή το πρόσωπο του ετοιμοθάνατου έλαμψε καθώς ψιθύριζε κάποια λόγια. Τα χείλη του σάλευαν ακόμη, λες και κουβέντιαζε με όντα που μόνο εκείνος έβλεπε.     

          -Με ποιον συνομιλείς, πάτερ; ρώτησαν οι γεροντότεροι από τους συνασκητές του.

          -Οι άγιοι άγγελοι θέλουν να με πάρουν και τους παρακαλώ να με αφήσουν ακόμη να μετανοήσω, είπε με κόπο και δυο δάκρυα κύλησαν πίσω από τα πεσμένα βλέφαρα του.

          -Δεν έχεις ανάγκη από μετάνοια, μακάριε Σισώη! Εσύ μετανοούσες σ' όλη σου τη ζωή, του αποκρίθηκαν οι πατέρες θαυμάζοντας την ταπεινοφροσύνη του.

          -Δεν ξέρω, αδελφοί μου, αν έχω βάλει ακόμη αρχή .

          …Ήταν τα τελευταία του λόγια… (ΙΣΤΟΡΙΕΣ ΑΠ' ΤΟ ΓΕΡΟΝΤΙΚΟ).

          Καθώς ακούμε, αδελφοί μου την "Κυριακή του Τελώνου και του Φαρισαίου, να παιανίζεται, απ' άκρου σ΄ άκρο της γης, στην απανταχού Ορθοδοξία, ο παιάνας της μετανοίας, " Της μετανοίας άνοιξον μοι πύλας ζωοδότα…, ο νους μας  τρέχει στην καταπληκτική αυτή ιστορία που βρίσκεται στο Γεροντικό και φυσικά συναρπάζει τις διψασμένες ψυχές. Πράγματι ο κάθε καλοπροαίρετος μπορεί να συγκρίνει την μετάνοια του μεγάλου αυτού ασκητού, με την δική μας μετάνοια  και να την αντιπαραβάλει με την κατανυκτικότατη αυτή  Εκκλησιαστική περίοδο, που από σήμερα αρχίζει, και είναι η κατεξοχήν περίοδος μετανοίας, της Εκκλησίας μας.

          "Καιρός, λοιπόν, μετανοίας" και πάλιν, αδελφοί μου. Καιρός επιστροφής, καιρός αυτογνωσίας, καιρός ανανήψεως.

"Της μετανοίας άνοιξον μοι πύλας ζωοδότα

           ορθρίζει γάρ το πνεύμα μου προς ναόν τον άγιον σου,

           ναόν φέρων του πνεύματος όλον εσπιλωμένον

           αλλ' ως οικτίρμων κάθαρον ευσπλάχνω σου ελέει ".

          "Το πρόθυμο πνεύμα του πιστού ξαγρυπνά στο ναό του Θεού, φέροντας μαζί του, τον λερωμένο από την αμαρτία Ναό του σώματος και παρακαλεί να του ανοίξει ο Θεός τη θύρα της  μετανοίας. Στον άγιο Ναό του θεού έχουν θέση μόνο οι καθαροί ,αυτός είναι ακάθαρτος ,αλλά ελπίζει στο έλεος του Θεού και στην καθαρτική δύναμη της χάριτος του"    ( Ι .Φουντούλη ΛΟΓΙΚΗ ΛΑΤΡΕΙΑ ).

Εκεί ο ταλαίπωρος αμαρτωλός, αναμετρώντας "τα πλήθη των πεπραγμένων του δεινών τρέμει, γιατί επίκειται φοβερά η ημέρα της κρίσεως. Όμως γεμάτος θάρρος και ελπίζοντας στο έλεος του Θεού, σαν τον μετανοιωμένο Δαβίδ αναφωνεί μέσα απ' τα βάθη της καρδιάς του : "ελέησον με ο Θεός κατά το μέγα Σου έλεος".

          Και ενώ η Εκκλησία μας, ως φιλόστοργος μητέρα,  μας καλεί και πάλι να επανεξετάσουμε τον εαυτό μας  και να πάρουμε απόφαση επιστροφής στην περιοχή της χάριτος  από όπου αποσκιρτήσαμε. Ενώ μας δείχνει σε τι ύποπτα και καταστροφικά μονοπάτια μας οδηγεί η αποστασία  και το "ίδιον θέλημα". Ενώ εμείς συνεχίζουμε να κωφεύουμε  και να πορευόμαστε σε τοπία ομιχλώδη, παραμένοντας στα ίδια  χωρίς  καμιά διάθεση μετανοίας  και προσωπικής αλλαγής, δυο εικόνες αντιπαραβάλλονται σήμερα μπροστά μας.

Η πρώτη είναι του οσίου Σισώη. Άνθρωπος αγώνος, μετανοίας, προσευχής, αγιότητος. Διαμάντι της ερήμου. Παρ' όλα αυτά, παρά του ότι όλη του η ζωή ήτανε μια συνεχής μετάνοια ,όταν ήρθε η ώρα της κοιμήσεως του, ζητούσε ακόμα χρόνο για να μετανοήσει.

Στο αντίθετο άκρο μας οδηγεί  μια άλλη εικόνα. Η εικόνα της κοινωνίας μας, η ειδωλοποιημένη εικόνα του ανθρώπου που αυτοαποθεώθηκε, του ανθρώπου που έκανε τη ζωή του πύργο Βαβελικό και αποποιήθηκε κάθε ανάγκη, κάθε αδυναμία.

          Είναι ο άνθρωπος ο οποίος  περιορίζεται στα στενά όρια της βιολογικής του εμβέλειας, κλείνεται μυωπικά στο κέλυφος του εγωκεντρισμού του και  αδυνατεί να δει και να επικοινωνήσει με τον "άλλον". Είναι αυτός που απομακρύνθηκε από το Θεό, αφού έκανε Θεό τον εαυτό του, και πάντα προσβλέπει με ιδιοτέλεια και καχυποψία προς τον πλησίον. Είναι ο Φαρισαίος ο οποίος βλέπει όλους τους άλλους "σαν σκουλήκια" και χωρίς καμιά ενοχή, χωρίς αυτογνωσία, αισθάνεται αψεγάδιαστος και ακέραιος .

          Πώς λοιπόν να μετανοήσει ένας τέτοιος άνθρωπος; Πώς να χαμηλώσει λίγο τα ανάστημα του; Πώς να κλάψει; Πώς να χτυπήσει το στήθος και να πει, Θεέ μου συγχώρεσε με τον αμαρτωλό;         

          H περίοδος του Τριωδίου και κυρίως η   Μ. Τεσσαρακοστή, είναι η περίοδος όπου καλούμαστε λοιπόν για μια επανεξέταση και συνάμα επαναδιοργάσνωση του εαυτού μας. Είναι ο Εκκλησιαστικός χρόνος ο οποίος προσφέρεται για μια εντονότερη άσκηση του πιστού, αγωνιστού ανθρώπου, για να πορευθούμε προς την τελείωση και την κατά χάριν Θέωση. Είναι το στάδιον της αθλήσεως όπου μέσα από μια εσωτερική ανακαινιστική πορεία θα αναγνωρίσουμε την προσωπική πνευματική μας εξορία και  "εν μετανοία", με καινούρια μυαλά, καινούριες αποφάσεις, καινούριες επιθυμίες  και προοπτικές θα επιζητήσουμε την συνάντηση μας με τον Αναστημένο Χριστό .

          Ο Φαρισαίος  πρότυπο και ίνδαλμα της εγωκεντρικής κοινωνίας μας, είναι ο τύπος που μας οδηγεί σε άγνωστα και επικίνδυνα μονοπάτια, χτίζει απόρθητα φρούρια γύρω μας ώστε να μην υπάρχει δυνατότητα επικοινωνίας με τον πλησίον μας και ελάχιστο αδελφό μας, μας στερεί τη χαρά της Βασιλείας.

          Ο Ζακχαίος, ο Τελώνης, ο Άσωτος, είναι η απτή - η χειροπιαστή - η προσωποποιημένη μετάνοια. Είναι αυτοί οι οποίοι δεν εξάντλησαν την μετάνοια τους σε κάποιες αντικειμενικές βελτιώσεις συμπεριφοράς, ή σε τύπους και σχήματα εξωτερικά αλλά προχώρησαν σε μια βαθύτερη και καθολική αλλαγή της ζωής τους.

Δεν αρκέστηκαν σε μια προσωρινή συντριβή έστω και λύπη από τη συναίσθηση της αμαρτωλότητας τους ,αλλά φρόντισαν για μια μόνιμη πνευματική κατάσταση ,και σταθερή πορεία προς το Θεό, συνεχή διάθεση για ανόρθωση, θεραπεία και ανάνηψη, για πνευματικό αγώνα        Αυτό είναι μετάνοια. Αυτό είναι αλλαγή νου, νοοτροπίας, στάσης ζωής .

          Μετάνοια λοιπόν είναι : "Το ξαναγύρισμα της αγάπης μας στο Θεό και τους ανθρώπους. Η συναίσθηση της δουλείας μας και η αλλαγή της πορείας μας προς την ελευθερία. Η βεβαιότητα της χρεοκοπίας της νοθευμένης λογικής μας και το μπάσιμο μας στο υπέρλογο, στην αποκάλυψη της αλήθειας, που βρίσκεται πέρα από τα φαινόμενα. (π.Τιμόθεος Κιλίφης  -ΣΤΟΧΑΣΜΟΙ ΑΠΟ ΤΟΝ ΑΜΒΩΝΑ  σελ.21).

          Μετάνοια είναι η σωτήριος συνάντηση του ανθρώπου με το Θεό. Είναι η γιατρειά της ψυχής  και η απόθεση του ρύπου. Είναι ίαση και υγεία. Είναι η θέα του λυτρωτικού φωτός που καθαρίζει και αγιάζει, είναι ο εκ βάθους αναστεναγμός και η γοερά κραυγή της καιομένης από Θείο πόθο ψυχής "ο Θεός ιλάσθητί μοι τω αμαρτωλώ".

          "Η Μετάνοια είναι χάρις και χαρά. Η μετάνοια είναι ζωή και σωτηρία. Αντίθετα η αμετανοησία είναι θάνατος και καταστροφή. Όποιος δεν μετανοεί δεν καταλαβαίνει το λάθος του και την αμαρτία του, δεν ζητάει το έλεος του Θεού και δεν έχει συγχώρεση από το Θεό. Γιατί ο Θεός χαρίζει το έλεος Του και συγχωρεί εκείνους που αισθάνονται τα λάθη τους και ζητούν το Θείον έλεος. Εκείνους δηλ. που μετανοούν. Μετάνοια θα πει να λυπηθείς, να κλάψεις, να ζητήσεις έλεος και συγχώρεση για το φταίξιμο σου, να δώσεις λόγο πως δεν θα ξανακάμεις το ίδιο και να βάλεις τα δυνατά σου να μην το ξανακάμεις. Όλα αυτά είναι που κάνουν τον άνθρωπο καινούριο. Όλα αυτά τον ανεβάζουν, όλα αυτά είναι η μετάνοια ,η μετάνοια είναι πρόοδος, προκοπή ζωή και σωτηρία". (π. Μακάριος Φιλοθέου . ΕΦΗΜΕΡΙΟΣ  Φεβρουάριος 2000 )

"Πρέπει να έχει κανείς πολύ Χάρη για να καταλάβει ότι είναι αμαρτωλός .Στον σαρκικό άνθρωπο η μετάνοια δεν είναι εύκολη. Άρα, αυτός που ζει μέσα στην ατμόσφαιρα της  δείχνει ότι διαποτίζεται από την άκτιστη ενέργεια της Θείας Χάριτος. Γι' αυτό πολύ Πατέρες τονίζουν ότι η βίωση της μετανοίας είναι το πρώτο στάδιο της θεωρίας του Θεού .Και όσο η φωτιά της μετανοίας κατακαίει τη ψυχή και τις αμαρτίες, τόσο αυτή, η φωτιά μετατρέπεται σε άκτιστο Φως.

          Επομένως η μετάνοια δεν είναι ανθρώπινης προελεύσεως, αλλά αποτελεί δώρο που προσφέρεται από τον ουρανό …" (Μητροπ. Ναυπάκτου Ιερόθεος-ΟΣΟΙ ΠΙΣΤΟΙ  Σελ.360).

          Ο Άγ. Ιωάννης της Κροστάνδης σημειώνει: "Τι θα κάναμε εάν δεν μας ενίσχυε προκαταβολικά η Χάρις του Θεού; Σε ποιο κατάντημα θα φτάναμε ,εάν δεν μας αγκάλιαζε ξαφνικά χωρίς να το περιμένουμε μετά από την αμαρτία και δεν μας προετοίμαζε για μετάνοια και για δάκρυα;… Σπάνια πολύ σπάνια θα μπορούσε κανείς να απαλλαγεί από το ζυγό της αμαρτίας".

          Αδελφοί μου!

          Ο άνθρωπος είτε το θέλουμε είτε όχι βρίσκεται σε μια συνεχή πορεία. Άλλοτε είναι ανοδική, άλλοτε καθοδική. Άλλοτε ανεβαίνει για να συναντηθεί με το Θεό, άλλοτε απομακρύνεται από Αυτόν και δρέπει τα αποκαΐδια και τα ερείπια της αποστασίας του. Το Τριώδιο είναι η αγία, η πνευματική, η κατανυκτική, η ασκητική, η αθλητική περίοδος της Εκκλησίας μας που μας βοηθάει να πορευθούμε σωστά και να συναντηθούμε με τον Αναστημένο Xριστό. Ανοίγει την ερμητικά κλειστή, πόρτα της ψυχής μας ώστε να εισχωρήσει μέσα η Χάρις του Θεού, για να αγωνιστούμε σωστά, να επιφέρουμε μια ολοκληρωτική αλλαγή στη ζωή μας, να μετανοήσουμε, για να φθάσουμε στην κατά χάριν ένωση μας με τον Χριστό .

          Ας ακούσουμε, κλείνοντας, τον Άγιο Γρηγόριο τον Παλαμά: "Αφού είναι κοντά μας η Βασιλεία των ουρανών, με την συγκατάβαση του Θεού Λόγου προς εμάς, ας μην απομακρυνθούμε εμείς από Αυτόν ζώντες αμετανόητοι. Ας αποφύγουμε μάλλον την αθλιότητα εκείνων που ζουν στο σκοτάδι κάτω από τη σκιά του θανάτου. Ας αποκτήσουμε τα έργα της μετανοίας, δηλ. φρόνημα ταπεινό, κατάνυξη και πνευματικό πένθος, καρδιά γεμάτη πραότητα, ώστε να υπομένει τα δεινά, να ευχαριστείται με τους διωγμούς, για χάρη της αλήθειας  και της  δικαιοσύνης, με τις ζημιές, τις ύβρεις, τις συκοφαντίες και τας παθήματα". ( ΦΙΛΟΚΑΛΙΑ των Ιερών Νηπτικών   Το Περιβόλι της Παναγιάς τομ. Δ'. σελ.315 ).